كردن ، مجرد شدن از دنيا يعنى علايق مادى و زندگى ظاهرى را رها كردن . در اصطلاح فلاسفه تجريد عبارت از حذف بعضى از صفات و اجزا و ابقاى بعضى ديگر و يا توجه كردن به بعضى از اوصاف و احوال و اجزا و عدم لحاظ بعضى ديگر و يا انفكاك شىء از عوارض و لواحق و ضمايم و لو عقلا كه تجريد عقلى است . صدرا گويد اين تعريف كه حذف بعضى و ابقاى بعضى ديگر از صفات باشد تعريف خوبى نيست و بلكه تجريد عبارت از نقل چيزى است از وجود مادى به وجود عقلى به واسطهء نقل آن اولا به حس و بعد به خيال و بعد به عقل و بنابر اين تجريد شىء در عين مادى بودن آن ممكن نيست و حذف صفتى يا صفاتى از امور مادى در عين آن‌كه در ماده باشند ممكن نمىباشد و آن‌چه مجرد و عارى از صفت يا صفات مىشود صورت آن شىء است كه در قواى مدركهء انسان است كه نقل او به حس تا اندازهء او را مجرد مىكند و به خيال اندازه زيادتر و لو هم زيادتر و در عقل كلا مجرد مىشود پس تجريد و مجرد بودن هر چيزى در مواطن مختلف مدارك و مشاعر فرق مىكند . و بالجمله تجريد عبارت از انتزاع صور مجردهء اشيا است كه به معناى حذف بعضى و ابقاى بعضى ديگر است . مسأله تجريد نيز يكى از مسائل مهم مورد توجه صدرا است چنان كه در مسأله اتحاد عاقل و معقول و حس و محسوس بيان شد كه او در تمام مراحل ادراك قايل به نوعى از تجريد است . « 1 » تجسم اعمال - يكى از مسائل كلامى كه شرايع و مذاهب در باب اصول عقايد مطرح كرده‌اند مسأله چگونگى لذت و الم اخروى و عذاب قبر و ميزان و حساب و نشر صحف است در روز قيامت اين مسأله از نظر علماى علم كلام جورى مورد بحث قرار گرفته و از نظر متعبدين به مذاهب طورى ديگر و بالأخره فلاسفه اسلامى نيز سعى كرده‌اند مسأله را طورى حل كنند كه با اصول و قواعد عقلى وفق داده و منافات نداشته باشد . خلاصه كلام آن‌كه در روز قيامت اعمال هر كس نصب العين او شده و به صور قبايح و يا زيبا نمودار مىشود « يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ . . . أَرْجُلِهِمْ وَ . . . » و زشت‌كاران و نيكوكاران هر يك نتيجه عمل خود را كه در دنيا انجام داده‌اند ببيند . صدرا اين مسأله را به نحو خاصى مورد بررسى و توجه قرار داده و گويد : شكى نيست كه هر عملى را اثرى است در نفس و اثرى است در خارج و نفس انسان در مقابل اعمال و رفتار او متأثر مىشود و همان‌طور كه افعال و رفتار هر كس را در خارج آثار وجودى خاص است در نفس نيز اثرى مىگذارد كه مجموعهء ملكات و فضايل و رذايل نفسانى محصول اعمال و رفتار و بالجمله اكتسابات انسان است و به طور كلى هر يك از ملكات نفسانى را ظهورى است در هر يك از مواطن و قوابل و هر صفت جسمانى و يا روحانى در مقام مقارنت و مجاورت با قابلى ، اثرى در آن قابل مىگذارد و نحوهء اثر آن در هر يك از مواطن متفاوت است و همان‌طورى كه اعمال خارجى در نفس اثر مىگذارند ملكات نفسانى نيز در

--> ( 1 ) اسفار ، ج 3 ، سفر 1 ، صص 471 ، 474 - 475 ، 506 .